आर्थिक अनुशासन र दूरदर्शिता | चाणक्य नीति

आपदर्थे धनं रक्षेच्छ्रीमतां कुत आपदः। 

कदाचिच्चलते लक्ष्मीः सञ्चितोऽपि विनश्यति॥

नेपाली अनुवाद:

"संकटको समयका लागि धनको रक्षा (बचत) गर्नुपर्छ। 'धनी व्यक्तिलाई संकटले के छुन्छ र?' भनेर कहिल्यै अहंकार गर्नु हुँदैन। किनभने धन (लक्ष्मी) स्वभावैले चञ्चल हुन्छिन्; समय प्रतिकूल हुँदा जम्मा गरेर राखिएको थुप्रो पनि क्षणभरमै नष्ट हुन सक्छ।"

चाणक्य नीतिबाट साभार गरिएको यो श्लोकले जीवनमा आर्थिक अनुशासन र दूरदर्शिताको महत्त्वलाई अत्यन्तै सुन्दर ढङ्गले व्याख्या गर्दछ।

विस्तृत व्याख्या:

१. भविष्यको सुरक्षा (सञ्चयको महत्त्व): जीवन सधैं एकनास रहँदैन। आज सुख छ भने भोलि दुःख वा संकट आउन सक्छ। त्यसैले, मानिसले आफ्नो कमाइको केही अंश भविष्यमा आउन सक्ने अनिश्चित चुनौतीहरूका लागि जोगाएर राख्नुपर्छ।

२. धनको अहंकारको त्याग: धेरै धन हुने मानिसहरू प्रायः सोच्छन् कि उनीहरूलाई कहिल्यै दुःख पर्ने छैन। तर यो श्लोकले चेतावनी दिन्छ—संकटले धनी वा गरिब भन्दैन। जब ठूलो विपत्ति आउँछ, तब सम्पत्तिले मात्र सधैं सुरक्षा दिन्छ भन्ने हुँदैन, तर पूर्वतयारीले त्यसको प्रभाव कम गर्न सकिन्छ।

३. लक्ष्मीको चञ्चलता: शास्त्रमा लक्ष्मीलाई 'चञ्चला' भनिएको छ। यसको अर्थ धन एक ठाउँमा स्थिर रहँदैन। भाग्य र समयको चक्र बदलिँदा, धनी व्यक्ति पनि निर्धन हुन समय लाग्दैन।

४. सञ्चित धनको नाश: यदि हामीले धनको सही व्यवस्थापन गरेनौं वा केवल खर्च मात्र गरिरह्यौं भने, जतिसुकै ठूलो भण्डार पनि बिस्तारै रित्तिँदै जान्छ। त्यसैले, विवेकपूर्ण बचत नै बुद्धिमानीको पहिलो लक्षण हो।

 

यो श्लोकले हामीलाई  'मितव्ययिता' (सही खर्च) र 'बचत' नै संकटका असल मित्र हुन् भनी सिकाउँछ । धन हुँदा त्यसको सदुपयोग गर्ने र नहुँदाका लागि जोगाउने मानिस नै वास्तवमा सुरक्षित रहन्छ।

✍ विजयप्रसाद मिश्र